De Poolster: zo vind je hem en daarom staat hij stil
Vind de Poolster in twee stappen via de Grote Beer, ontdek waarom de hele hemel eromheen draait, hoe zeevaarders hem gebruikten en waarom hij niet voor altijd poolster blijft.
De Poolster (Polaris) is niet de helderste ster aan de hemel, maar pas ongeveer de 48e. Wat hem bijzonder maakt is zijn plek: hij staat op minder dan een graad van de noordelijke hemelpool, het punt recht boven de Noordpool van de aarde. Terwijl de aarde draait, cirkelen alle andere sterren eromheen, maar de Poolster blijft staan.
In twee stappen naar de Poolster
- Zoek de Grote Beer, de zeven heldere sterren van de ‘steelpan’ (ook wel de Grote Wagen). In Nederland en België gaat hij nooit onder; in het voorjaar staat hij ’s avonds hoog, in het najaar laag.
- Volg de wijzers. De twee sterren aan de buitenkant van de pan, Dubhe en Merak, wijzen naar de Poolster. Ga ongeveer vijf keer hun onderlinge afstand verder en je komt bij een matig heldere, eenzame ster: de Poolster, aan het eind van de staart van de Kleine Beer.
Is de Grote Beer verborgen, gebruik dan Cassiopeia, de W-vorm aan de andere kant. De Poolster ligt ongeveer halverwege.
Waarom hij stilstaat
De aardas wijst bijna precies naar de Poolster. Op de Noordpool staat hij in het zenit, op de evenaar op de horizon. Zijn hoogte boven de horizon is gelijk aan je breedtegraad: ongeveer 52° in Amsterdam, 51° in Brussel en 53° in Groningen. Zeevaarders bepaalden zo eeuwenlang hun breedte met alleen een sextant.
Foto’s met lange belichting richting de Poolster veranderen alle andere sterren in cirkelbogen eromheen. (Typ polaris op deze site voor een kleine versie.)
Niet voor altijd de Poolster
De aardas tolt langzaam als een draaitol en beschrijft in ongeveer 26.000 jaar een cirkel aan de hemel. Dat heet precessie. Rond 2100 staat de Poolster het dichtst bij de pool, op zo’n 0,45°. Vijfduizend jaar geleden, toen de piramides werden gebouwd, was Thuban in de Draak de poolster. Over ongeveer 12.000 jaar wordt het Wega, veel helderder dan de huidige Poolster.
Het zuidelijk halfrond heeft geen heldere poolster
Bij de zuidelijke hemelpool staat alleen de zwakke Sigma Octantis. Op het zuidelijk halfrond vind je de pool met het Zuiderkruis: verleng de lange as ongeveer vierenhalf keer richting horizon.
Wat de Poolster werkelijk is
Een geelwitte superreus op ongeveer 433 lichtjaar, zo’n 2.000 keer lichtsterker dan de zon. Het is een drievoudig stelsel en een cepheïde die elke vier dagen licht in helderheid pulseert. Het licht dat je vannacht ziet, vertrok rond het jaar 1590.